Lipooti Fakata'u 2015/16

Lipooti Fakata'u 2015/16

 

Ta'u Fakapa'anga

2015/16

Kalasi 'o e Lipooti:

Fakamatala Fakata'u

'Aho: 

Ma'asi 2017

Faile: Lipooti Fakata'u 2015/16

KO E TALATEU MO E VAKAI ‘A E ‘ATITA SENIALE


‘Okuˊou faka’apa’apa keˊu fakahoko atu heni ‘a e Fakamatala Fakata’u ‘a e ‘Ofisi ‘o e ‘Atita Seniale ki he ta’u fakapa’anga 2015–16 ko hoku ‘uluaki ta’u kakato ia ko e ‘Atita Seniale ‘o Tonga. Na’a ku kamata ‘i he lakanga ni ‘i he ‘aho 1 ‘o Siulai, 2015. Ko e fetongi na’e faingofua pē pea na’e tokoni mo tali lelei ‘e he kaungāue ‘a e ngaahi liliu ‘oku hoko fakanatula mo e hoko mai ‘a e tokotaha Taki fo’ou.

Na’e faka’ilonga’i ‘a e ta’u ni ‘aki ‘a hono fakahoko ‘o e ngaahi ngāue faka’atita ki he ngaahi potungaue mo e ngaahi kautaha fakapule’anga pea ‘oatu ai ‘a e ngaahi lipooti mo e ngaahi fale’i tau’ataina mo taau ki he Falealea, Pule’anga, mo e ngaahi komiuniti. Hange ko ia kuo fokotu’u ‘i he ‘emau visone, ko e taumu’aˊ ke ma’u ha pule’anga ‘oku anga haohaoa, taliui mo ‘ata ki tu’a ‘ene ngaahi ngāue fakapa’anga. Na’e toe tānaki mai lolotonga ‘a e ta’u mo e ngaahi ‘atita makehe na’a mau fakahoko pea lipooti ki he kau pulengāue, Pule’anga, mo e Falealea.

 

Ko e Vakai Fakalukufua

Na’a mau fakahoko ‘a e ngaahi ‘atita anga maheni mo e tauhi tu’utu’uni ‘o hange ko ia na’e palani ki he ta’u. Kaneongo ia ‘o fai tatau mo e ngaahi ta’u ki mu’a, ‘a e ‘ikai ma’u ‘a e kātoa ‘o e ngaahi ‘atita ‘o e a’usia ‘o e taumu’a na’e palani ke fakahoko ke kakato lolotonga ‘a e ta’u. Ko e pole mātu’aki faingata’a eni ki he ‘Ofisi ‘Atita koe’uhiˊ ‘oku te’eki ke mau ma’u ‘a e pōto’i ngāue mo e taukei ki hono fai ‘o e ‘atita ‘o e a’usia ‘o e taumu’a. ‘Oku mau feinga ke ma’u ha ngaahi faingamalie ako ngāue ke ma’u ai ‘a e ngaahi founga mo e taukei hono fakahoko ‘o e ‘atita ni.

Hangē pe ko ia ko e aofangatuku faka’atita ‘o e ngaahi ta’u ki mu’a, na’e ‘ikai keˊu fakamo’oni kakato ki he Ngaahi Fakamatala Pa’anga ‘a e Pule’anga ki he ta’u fakapa’anga na’e ngata ‘i he ‘aho 30 ‘o Sune, 2016. Ko e makatu’unga ko e ‘ikai muimui pau ‘a hono teuteu mo fai ‘o e ngaahi fakamatala pa’anga ki he Ngaahi Sipinga Tauhitohi Fakavaha’apulenga ki he Pa’anga Fakapule’anga, IPSAS, Makatu’unga he Pa’anga na’e ma’u pe fakamoleki, kae ngāue’aki ‘a e founga tānaki atu ki ai ‘o mavahe mei he IPSAS. ‘Oku fakamatala ‘a e ‘Eiki Minisita Pa’anga mo Palani Fakafonua ko e feinga eni ke fokotu’u ‘a e mahu’inga totonu ‘o e ngaahi koloa mo e ngaahi mo’ua ‘o e Pule’anga ‘i he ‘aho 30 ‘o Sune 2016 ki he fakamatala pa’anga ‘o e ta’u fakapa’anga ko ia. ‘Oku ngaue fakataha ‘a e ‘Ofisi ‘o e ‘Atita Seniale mo e ‘Ofisi ‘o e Minisita Pa’anga mo Palani Fakafonua ke fakakakato ‘a e ngaue ko eni. Kae lolotonga ‘ene te’eki ai kakatoˊ, ‘e kei tu’u tatau ai pē ‘a e aofanagtuku ‘a e ‘Atita.

Ko e taha foki ‘o e ngaahi ola lelei ‘o e ta’uˊ, na’e teuteu ‘e he Minisita Pa’anga mo Palani Fakafonua ‘a e Ngaahi Fakamatala Pa’anga ‘a e Pule’anga pea ‘atita’i ‘o kakato ki he taimi ‘oku tu’utu’uni ‘e he laoˊ, ‘aho 28 ‘o Fepueli, 2017.

Na’a mau ‘atita’i pea lipooti ‘a e ngaahi fakahoko ngaue ‘ikai taau ‘i he taha ‘o e ngaahi ngaue ‘a e va’a ‘o e Potungaue ki he Ngaahi Ngaue Lalahi ‘i Vava’u. Tanaki atu ki ai, na’e ‘ikai fe’unga hono tokanga’i ‘a e ngaahi koloa ‘a e Pule’anga mo e ngaahi fengaue’aki ‘a e ngaahi kupu fekau’aki fakafamili. Fakafiefia e ola ‘o e ‘atita ni, ko e ngaahi founga ngaue ‘ikai taau ko ia na’e ta’ofi pea fakahoko mo e ngaahi ngaue fakalelei ki ai.

Na’e kakato ‘a ‘emau vakai’i hono ngaue’aki ‘a e pa’anga ki he ngaahi vahenga fili ki he ‘uluaki ta’u e tolu ‘o a’u mai ki he 2014. Na’a mau lipooti na’e ‘ikai fokotu’u ha founga ngaue pau ki he anga hono totongi atu, ngaahi lekooti ke tauhi, pea mo hono lipooti kakato ‘o e ngaahi ola na’e ma’u mei he ngaahi ngaue na’e fakahoko.

‘Oku fakafiefia ‘a e tali vave mo e ngaue ki he me’a ni ‘o tataki ‘e he ‘Ofisi ‘o e ‘Eiki Sea ‘o e Falealea mo e ‘Ofisi ‘o e ‘Eiki Minisita Pa’anga mo e Fakafonua ki hono fokotu’u ‘a e ngaahi founga ngaue pea fakahū ‘o vakai’i ‘e he Komiti Pa’anga ‘a e Falealea pea fakahū ki Falealea. Ko ia kuo ‘i ai ‘a e ngaahi founga ngaue pau ke muimui ki ai hono ngaue’aki ‘o e pa’anga ki he ngaahi fai’anga fili he lolotonga ni mo e kaha’u na foki pea ‘e matu’aki tokoni ia ki he ‘Atita ki he ‘atita ka hoko.

Ko e ngaahi ola mo e ngaahi isiu na’e lipooti ‘e he ‘atitaˊ lolotonga ‘a e ta’u ‘oku ‘oatu ‘i he Konga 2 ‘o e lipooti ni, “Lipooti ‘a e Ngaahi Va’a Ngaue”. ‘Oku hangehange ‘e ‘oatu ‘a e konga ko ‘eni ko e lipooti makehe ’i he kaha’u.

 

Polokalama Ako Fakalakalaka Fakapolofesinale ‘o e Kaungāue

Na’e hokohoko mai pē ‘a e polokalama ako fakalakalaka fakapolofesinale ‘o e kaungaue lolotonga ‘a e ta’u. Na’e kakato ‘i ‘Okatopa 2015 ‘a e Chartered Accountant, CA, ‘o Sisilia Fe’iloaki mo ‘ene ako ngaue ‘i he Kautaha ‘Atita ‘a Nu’usila. Na’a ne hoko mai ko e fetongi ki he folau atu ‘a e Tokoni ‘Atita Seniale mo e ‘Atita ke hoko atu ‘ena ako ‘i muli. Ko e Tokoni ‘Atita Seniale, Fatafehi Taumoha’apai ‘oku hoko atu ki hono MA he Tauhitohi Fakapolofesinale ‘i he ‘Univesiti ‘Aokalani; pea ko e ‘Atita, Filatoa Vailea ‘oku hoko atu ki hono MA ‘i he ‘Atita ‘i he Univesiti Fakavaha’apule’anga ki he Pisinisi mo e ‘Ekonomika ‘o Shanghai, Siaina.

‘Oku hokohoko atu pe ‘a ‘emau feinga ki ha ngaahi faingamalie ako ngaue ki he ngaahi ‘Ofisi ‘Atita ma’olunga mo taukei ange tautefito ki he ‘elia ‘o e ‘atita ki he a’usia ‘o e taumu’a. Pehe foki ‘a e kei hokohoko atu pe ‘a e polokalama ako ki he tu’unga fakapolofesinale fakatauhitohi, CA pe CPA. ‘Oku kei hoko pe ‘a e ‘Ofisi ‘o e ‘Atita Seniale ko e ako’anga tauhitohi fakapolofesinale ‘i he malumalu ‘o e ‘Apiako Tauhitohi Fakapolofesinale ‘a Nu’usila.

 

‘Atita’i ‘o e Ngaahi Fakamatala Pa’anga ‘a e ‘Ofisi ‘o e ‘Atita Seniale 2015 – 16.

Kuo kakato ‘a hono ‘atita’i tau’ataina ‘o e ngaahi fakamatala pa’anga ‘a e ‘Ofisi ‘o e ‘Atita Seniale ki he ta’u fakapa’anga na’e ngata ‘i he ‘aho 30 ‘o Sune, 2016 pea ‘oku ‘oatu heni ko e konga ‘a e fakamatala fakata’u ni, konga 1.5 ‘i lalo. Ko e ‘atita, Grant Thornton New Zealand Audit Partnership, na’a ne fakamo’oni kakato ki he ngaahi fakamatala pa’anga tatau pē mo e ta’u 2014 – 15. Ko e makamaile foki eni ko e fakakau ‘o e fakamatala ‘osi ‘atita ‘o e ‘Ofisi ‘o e ‘Atita Seniale ki he ‘ene fakamatala fakata’u ‘o e ta’u pe ko ia.

‘I hono fakakatoa, na’e ‘i lalo pe ‘a e fakakatoa ‘o e fakamole ‘i he patiseti ‘aki ‘a e $260,223, fakafuofua ko e 15%. Ko e pa’anga ko ia ‘oku mei he ngaahi lakanga ‘oku kei ‘atā ‘e 6 (ngaahi lakanga ma’olunga kotoa) pea moe konga na’e ‘omai ke kumi ‘aki ‘o e fetongi ‘a e me’alele ‘a e ‘Atita Seniale ka na’e ‘ikai malava fakakakato ki he ‘osi ‘a e ta’u fakapa’anga.

Ko e vave ‘a e kakato ‘o e ngaahi fakamatala pa’anga ‘a e ‘Ofisi ‘Atita, ‘atita’i tau’ataina pea fakamo’oni kakato ‘a e ‘Atita ki he ngaahi fakamatala pa’anga, pea fakahu atu fakataha mo e fakamatala fakata’u ‘a e ‘Atita Seniale, ko ha faka’ilonga ia ‘o e matu’aki mateuteu ‘a e ‘Ofisi ni ke ne tokanga’i pe hono ‘inasi mei he patiseti mavahe mei he Falepa’anga ‘o kapau ‘e ‘i ai ha fokotu’utu’u pehe ‘i he kaha’u.

 

Polokalama Komipiuta Fo’ou ki he Ngāue Faka’atita, Team Mate

Ko e Team Mate ko e polokalama komipiuta ngāue faka’atita ia ‘oku ngāue lahi ‘aki ‘e he ngaahi ‘ofisi ‘atita lahi. Na’e vakai’i pea fakatau mai ‘a e polokalamaˊni ‘e he ‘Ofisi ‘o e ‘Atita Seniale ‘i Me-Sune 2015. ‘Oku mau lolotonga fakahoko hono ngāue’aki ‘o e polokalamaˊni pea kuo ngāue’aki ‘e he ngaahi timiˊ he ‘okuˊne tokoni pe mei he palani, ngāue ki tu’a, fakamā’opo’opo, ‘o a’u ki he fai ‘o e lipooti. ‘Okuˊne tokoni ki he kau ‘ofisa ‘atita ‘i he levolo kotoa pē ki he vave ange mo maau ange ‘o e fakahoko ‘o e ‘atita. Kuo kau atu ‘a e ‘Ofisi ‘o e ‘Atita Seniale mo e ngaahi ‘Ofisi ‘Atita ‘o e ngahi fonua fakalakalaka ‘i hono ngāue’aki ‘o e polokalama ‘atitaˊni ke tokoni’i ‘ene ngaahi ngāue.

‘Oku lolotonga feinga lahi ‘a e ‘Ofisiˊ ke ngāue’aki kakato ‘a e polokalamaˊni pea ‘oku tokoni mai mo e kautaha ‘oku ‘anautolu iaˊ pehē ki he Kautaha ‘a e Ngaahi ‘Ofisi ‘Atita ‘a e Pasifiki, PASAI.

 

Ko e Ngaahi Pole

Ko e pole lahi taha ke ‘ohake ‘o e pōto’i ngāue ‘o e kaungāue ki he tu’unga lelei mo fakapolofesinale ‘oku fakahoko ‘aki ‘a e ‘atitaˊ ke fenāpasi mo e fiema’u ke a’u ki ai ‘a e ngāue, pea ‘oku mau ‘ilo’i pe ko e fekuki mo e poleˊni ‘e taimi loloa. Ko e hokohoko atu ko ia ‘o e ako ki he kaungāueˊ ‘i he ngaahi founga kotoa pē; ako mo e fakahinohino lolotonga ‘o e ngāue, kalasi ako makehe fakalele ‘e he ‘Ofisi, PASAI, INTOSAI, ako ngāue taimi nounou ‘i he ‘Ofisi ‘o e ‘Atita Seniale ‘a Nu’usila mo ‘Aositelelia, pea mo e polokalama ako fakapolofesinale ‘a e ‘Ofisiˊ ‘oku fakataumu’a kātoa pe ia ke tali ‘aki ‘a e pole ko ‘eni ‘i he taimi kotoa pē.

Ko homau ivi fakapa’anga ‘a ia ‘oku ‘omai ‘i he patiseti fakata’u ‘a e Pule’angaˊ ‘oku hoko ma’u pe ia ko e pole ki he ’emau ngāue pea pehē ki he tu’u tau’atāiana ‘a e ‘Ofisi ‘o e ‘Atita Seniale. Na’e fakafiefia ko e fakalahi ‘o ‘emau patiseti ki he 2014–15 ‘o lava fakatau mai ai ‘a e Team Mate pea hoko mai ai pe ki he totongi fakata’u ki he kautaha ni ‘i he patiseti ‘o e ta’u ni, 2016. ‘Oku mau ‘amanaki pē ‘e hokohoko atu hono fakafaingamālie’i mai ‘o ‘emau patiseti fakata’uˊ ke malava lelei ‘a e ngaahi ngāue ‘a e ‘Ofisiˊ tanaki fo’ou mai foki ki ai ‘a e totongi fakata’u ki he kautaha ‘oku ‘a’ana ‘a e Team Mate ki hono tauhi mo fakalakalaka fakata’u.

‘Oku mau fiefia ma’u pe ‘i he tu’u mai ‘a e ngaahi kautaha tokoni fakalakalaka ‘o tokoni ‘i he ngaahi tapa ‘oku ‘ikai malava ‘a ‘emau patiseti fakata’u ‘o fuesia. ‘Oku mau fakatauange pe ‘e hokohoko atu pe hono tokonia kimautolu ‘e he ngaahi kautaha ni ‘i he kaha’u na.

Ko e pole anga maheni pe foki ia ‘a e feinga ‘i he taimi kotoa pē ke kakato taimi totonu ‘a e ngaahi ‘atita pea ko e kupu ‘ikai le’eia ‘a e tōmui hono fakahū mai ‘o e fakamatala pa’anga ke ‘atita’i; fakamatala pa’anga ‘a e Pule’anga, ngaahi fakamatala faka-kuata, ngaahi kautaha fakapule’anga, pea pehē ki he ngaahi poloseki fakalakalaka. Ko ia, kuo mau kamata fakapolokalama’i leva ‘o fokotu’u ‘a e taimi tepile ke kamata ai ‘a e fo’i ‘atita takitaha ‘o tufaki kiate kinautolu ngaahi kautaha pe potungāue ‘oku nau kaunga ki heniˊ na’a tokoni ki hono matatali ‘o e poleˊni.

 

Ko e Vakai ki he Kaha’u

Ko e feinga ki he fakalakalaka ‘a e ‘Ofisi ‘o e ‘Atita Senialeˊ ko e ‘asenita ia ‘oku hokohoko atu pē. Ko e feinga ke langa’i hake ‘a e mafai pōto’i ngāue ‘o e kaungāueˊ ‘a e mahu’inga taha mo fai ki ai ‘a e fakamama’uˊ, he ko ia ia te ne langa’i hake ‘a e tu’unga lelei mo taau ‘o hono fakahoko ‘o e ngaahi ‘atita kotoa pe.

‘Oku mau lolotonga feinga faingamalie ako ngaue ma’ae kau ‘ofisa ma’olunga ki he ngaahi ‘Ofisi ‘Atita ma’olunga mo fakalakalaka ange, kae tautau tefito ki he ‘atita a’usia ‘o e ola.

‘Oku mau lolotonga akoako ke ngāue’aki ‘a e polokalama komipiuta ko ia ko e Team Mate, ki he kotoa ‘o e ‘atita anga maheni mo e ‘atita ki he ngaue fakatu’utu’uni fakataha mo e ngaahi tokoni mei he kautaha ‘oku ‘a nautolu ‘a e polokalama pehe mo e kautaha ‘a e ngaahi ‘ofisi ‘atita fakapule’anga ‘o e Pasifiki, PASAI. ‘Oku mau feinga ke mau ngaue’aki kakato ‘aki ‘a e polokalama ni ‘i he kaha’u vave mai.

Ko e polokalama ako ki he tu’unga fakapolofesinale ‘o e kaungāue ‘oku hokohoko atu pe, ‘i he lolotongaˊni ‘oku lolotonga feinga ‘a e toko 3 ki honau CA pe CPA pea ko e toko 6 ‘okuˊnau ngāue pe ako ki honau ‘uluaki mata’itohi ‘i he va’a USP ‘i Tongaˊni pe Va’a Ako Faka’univesiti ko Tupou. ‘Oku fakalotolahi kiate kinautolu ‘e he ‘Ofisi pea mo e ngaahi tokoni kotoa pē ‘oku mau malava ma’u.

Ko hono toe fokotu’utu’u fo’ou ‘o e fa’unga ngaue ki ha lelei, fe’unga mo tu’unga ma’olunga ange ‘o ‘emau ngaue ‘a e fatongia matu’aki mahu’inga ki he kaha’u. ‘Oku tokoni ‘aupito ‘a e tu’unga tau’ataina lolotonga ‘o e ‘Atita Seniale mo e ‘Ofisi ki he ngaue mahu’inga ni. Ko e feinga ke toe fokotu’utu’u fo’ou ‘a e ngaahi va’a ngaue faka’atita ‘e nima, mo e Tokoni ‘Atita Seniale ‘e 5 pea ‘oku fakaangaanga ke kamata ‘i he ta’u 2017 – 18.

 ‘Oku mau ngāue ke vā ofi mo e Kōmiti Pa’anga ‘a e Falealeaˊ pehē ki he Kōmiti Vakai Faka’atita ‘a e Kapinetiˊ tautautefito ki hono siofi ‘o e ngaahi lipooti ‘a e ‘Atitaˊ mo e ha ‘a e ngaahi tali mo e ngaahi ngāue ki he lipooti ‘a e ngaahi sino na’e ‘atita’i. ‘E mātu’aki tokoni eni ki he anga haohaoa, fatongia taliui, mo e ‘ata-ki-tu’a ‘o e kotoa ‘o ‘etau ngaahi ngāue.

‘Oku hokohoko atu ai pē ‘emau feinga tukuingata ki he’emau kaveinga ngāue, ‘a ia na’e kamata ‘i Sanuali 2016 ko e “Anga Haohaoa, Taliui, mo e ‘Ata-ki-tu’a” pea ‘oku kamata pe foki ‘iate kimautolu mo e kotoa ‘o ‘emau ngāue faka’atita, ‘emau ngaahi lipooti mo e ngaahi fale’i pea hoko atu kiate kinautolu ‘oku mau ‘atita’i, hē ‘e mātu’aki ‘aonga ia ki he ngāue fakalukufua ‘a e Pule’anga ko e konga ‘o e ngaahi me’a fua ki hono fakalahi hotau ivi mo ‘etau tupulekina.

Sefita Tangi

‘ATITA SENIALE

 

KONGA ‘ULUAKI:  ‘OFISI ‘O E ‘ATITA SENIALE


1:  FAKAHOKO FATONGIA, NGAAHI KOLOA NGAOHI MO E FOKOTU’UTU’U

1.1 Fakahoko fatongia

Ko e fatongia maheni ‘o e ‘Ofisi ‘Atitaˊ  ke ‘oatu ‘a e fakamatala tau’atāina kuo fakapapau’i pea mo e fale’i ta’efilifilimanako ki he Sea ‘o e Fale Alea, ‘i he anga hono ngāue’aki mo hono fakamā’opo’opo ‘e he ngaahi Potungāue ‘a e Pule’angaˊ mo e ngaahi ngāue’anga kehekehe ‘a e Pule’angaˊ ‘a e pa’anga fakapule’anga. Ko e fatongiaˊni ‘oku fakahoko ‘o e ‘atita pea lipooti pē ‘oku fakahoko mo fakamatala’i ‘a e ngaahi ngāue ‘a e pule’angaˊ ‘o fakatatau mo e ngaahi lao, ngaahi makatu’unga fakatauhitohi mo faka’atita fakavaha’apule’anga, pea mo e ola na’e a’usia.

1.2 Tefito’i koloa ‘oku ngaohi ‘e he ‘Ofisi

Ko e tefito’i koloa ‘oku ngaohi ‘i he ‘Ofisiˊ ‘i he ta’u ‘oku fakakalakalasi ia ki he kalasi ‘e ono (6):

  • Poupou mo e ngaahi ngāue ki Fale Alea
  • Sivi faka’atita ‘a e ngaahi ngāue fakapa’anga mo e founga ngāue
  • ‘Atita’i ‘o e ola mo e faka’eke’eke makehe
  • Sivi faka’atita ‘o e ngaahi pisinisi ‘a e pule’anga
  • Sivi faka’atita ‘o e ngaahi poloseki fakalakalaka
  • Sivi faka’atita ‘o e fakamatala pa’anga ‘a e pule’anga mo hono sivi ‘a e ola ‘o e fakahoko fatongia

‘I he konga ua ‘o e Lipootiˊ ‘okuˊne toe fakaikiiki ange ai e ngaahi koloa ngaohi ‘e ono (6) ko’eni ‘a e ngaahi va’a.

Tepile 1: ko e kātoa ‘o e lipooti na’e ‘oatu ‘e he ‘Ofisi ki he 2015-16

 

Ko e ngaahi fakamatala eni ki he ngaahi koloa ngaohi na’e ‘ikai ma’u ‘a e takei ki he 2016;

  1. Ko e Ngaahi Tohi Fakamo’oni ‘i he Koloa Ngaohi 2, ko e ngaahi ‘atita ia ‘o e ngaahi tokoni ki he ngaahi ako’anga taautaha ‘ikai fakapule’anga. ‘Oku mau ‘atita’i pe ‘a e ngaahi ‘apiako ‘oku fakahu mai mei he Potungaue Ako pea ko e 9 pe na’e ma’u mai lolotonga ‘a e ta’u pea ne kakato hono ‘atita’i kotoa.
  2. Ko e ‘atita ki he a’usia ‘o e ola ‘i he Koloa Ngaohi 3 ko hono toe hoko mai ‘o e ngaahi ‘atita ni na’e ‘osi kakato neongo na’e te’eki lipooti. Ko hono toe hoko mai ‘o e ngaahi ‘atita ni ke a’u mai ki he ngaahi ta’u mai ko ‘eni.
  3. Ko e vakai’i mo tali ‘a e ngaahi fakamatala pa’anga kuo ‘osi ‘atita’i mavahe ‘i he Koloa Ngaohi 4, ‘oku fakangatangata pe ia ki he ngaahi fakamatala pa’anga na’e ma’u mai lolotonga ‘a e ta’u pea na’e kakato pe hono ‘atita’i kinautolu na’e fakahū mai.
  4. Lipooti ‘o e ola ki he kau pule ‘i he Koloa Ngaohi 5, na’e palani ke fai ‘a e ‘a’ahi ki he ngaahi poloseki fakalakalaka ‘e ni’ihi ‘o fai pe ‘atita angamaheni ka na’e fe’unga pe ‘a e houa ngaue ‘o e timi mo e ngaahi poloseki koi a ‘e 12 na’e fakahu mai ‘enau ngaahi fakamatala pa’anga ke ‘atita’i.

 

1.3 Fa’unga ‘o e ‘Ofisi

Ko e fa’unga lolotonga ‘o e ‘Ofisi ‘o e ‘Atita Senialeˊ ‘i he ‘aho 30 ‘o Sune 2016, ‘oku hā atu ‘i he Fakatātā 1.  Ko e va’a ‘e ono ‘o e Tafa’aki Pule’i mo e Tafa’aki Ngāue Faka’atita, ‘a ia ‘oku tataki ‘e he kau Tokoni ‘Atita Seniale ‘e toko ono. Ko e Tafa’aki Pule’i ‘oku tokanga ia ki he pule’i ‘o e ‘ofisiˊ mo e ngaahi ngaue tokoni ki he ngaahi Va’a kehe.    Ko e Tafa’aki Ngāue Faka’atitaˊ ‘oku vahevahe ia ki he va’a ‘e nima; (i) sivi faka’atita ‘o e ngaahi potungāue ‘a e pule’anga mo e ngaahi fakafofonga fakapule’anga, (ii) sivi faka’atita ‘o e fakamatala mo e ngaahi pa’anga tokoni, (iii) sivi faka’atita ‘o e fakamatala pa’anga ‘a e ngaahi kautaha ‘a e pule’anga, (iv) ‘atita ‘a e ngaahi poloseki fakalakalaka, mo e (v) ‘atita ‘a e fakamatala pa’anga ‘a e Pule’anga mo e Vakai’i ‘o e Ola.

 

1.3.1     Fakamatala ‘o e Kaungāue

‘I he lolotonga e ta’u fakapa’anga 2015-16 ko e tokolahi ‘o e kaungāue ki he lakanga pē ‘e 45, pea mo e lakanga ‘oku ‘atā ‘e ono (6).  Ko e kakai fefine ai ‘e 29 pea mo e kakai tangata ‘e 16.  ‘Oku hā ‘i he Tepile 2 ‘a e kaungāue tu’uma’u ‘a e ‘Ofisi ‘o e ‘Atita Seniale ‘o ‘ikai ke lau ai ‘a e ‘Atita Seniale.

 Tepile 2: Kaungāue tu’uma’u ‘i he ‘aho 30 ‘o Sune, 2016

 

1.3.2     Hikihiki lakanga kaungāue

‘Oku fakahoko ai pē ‘a hono fakatokanga’i ‘a e ngaahi tokoni, ngāue mālohi mo ‘osikiavelenga ‘a e kaungāue ‘a e ‘Ofisi ‘Atita´.  Lolotonga ‘o e ta’u´ na’e hiki hake ki he lakanga fo’ou ‘a e kau ‘ofisa ko’eni. 

 

1.3.3     Kaungāue fokotu’u fo’ou

Na’e 'i ai mo e kaungāue fo’ou ‘e toko 2 na’e fokotu’u he lolotonga 'a e ta’uˊ pea ko kinaua ‘eni:

 

1.3.4     Ngaahi Polokalama Fakalakalaka ma’a e kaungāue

Na’e kei hokohoko atu pē ‘a e tokanga mälohi ‘a e ‘Ofisi´ ki he fakalakalaka fakapolofesinale ‘a e kaungāue ‘i he ngaahi founga kehekehe. ‘Oku ‘i ai ‘a e kaungaue ‘oku nau feinga ki honau faka’ilonga fakapolofesinale, CA or CPA. ‘Oku ‘i ai foki mo e kau ‘ofisa ‘oku lolotonga to’o lesoni mei he ‘Univesiti ‘o e Pasifiki Tonga pea mo e Ako Ma’olunga ange ‘a Tonga.

 

1.3.5     ‘Ofisi ‘Atita Tau’atāina ‘oku hoko ko e tā sipinga lelei

‘I he feinga ke fakalakalaka ki mu’a ‘a ‘emau pule’i ‘o e ngāue, na’e kei hokohoko atu pē ‘a e Va’a Ngaue Tokoni ‘o e Tafa’aki Pule’iˊ ke pule’i lelei ‘a e fakamoleˊ ko e me’a mu’omu’aˊ ia.  Ko e ngaahi kaveinga ngāue lalahi ke:

  • Fakahoko ‘a e founga pule’i lelei
  • Fa’u mo pukepuke ‘a e ngaahi founga lelei ‘o e fakalele ngāue fakapisinisi
  • Pule’i fakapotopoto ‘a e ngaahi koloa ‘a e ‘Ofisi ‘Atita

‘Oku hā ‘i he Tepile 3 ‘a e tu’unga mahu’inga ‘o e ngaahi ngāue lalahi ‘i he ‘aho 30 ‘o Sune, 2016.  Hangē ko ia ‘oku hā atuˊ, ko e fakamole ki he fakahoko fatongiˊ ‘a e mā’olunga taha, ko e $866,682 ‘i he ta’u pe ko e pēseti ‘e 51 ‘o e mahu’inga fakakātoa ($1,699,378) ‘o e ngaahi ngāue kehekehe na’e fakahoko ‘e he ‘Ofisiˊ lolotonga ‘a e ta’u 2015-16.

Tepile 3: Tu’unga mahu’inga ‘o e ngaahi ngāue lalahi ‘i he ‘aho 30 ‘o Sune 2016

1.4 Fakahoko fatongia fakapa’anga

‘Oku hā ‘i he Tepile 4 ‘a e fakamatala fakanounou ‘a e ‘esitimeti ‘o e tānaki pa’anga mo e fakamole ‘o e ‘Ofisi ‘o e ‘Atita Seniale ki he 2015-16 ‘o fakafehoanaki ki he pa’anga na’e tānaki mo fakamoleki totonu.  Ko e ngaahi mahu’inga fakapa’anga ‘o e fakamatala ‘oku fakahā atu ‘o fakatatau ki he founga tauhitohi ‘oku makatu’unga ‘i he fetongi pa’anga ‘ata’atā pē.

Tepile 4: Fakamatala fakanounou ‘a e tānaki pa’anga mo e fakamole

[1] ‘Oku ‘ikai totongi ‘a e sivi faka’atita ‘o e ngaahi potungāue mo e ngaahi fakafofonga pule’anga

Pa’anga hūmai

Ko e kātoa e pa’anga hūmai ki he 2015-16 na’e $73,980 ‘a ia ne nounou ‘aki e $126,020 ‘i he pa’anga hūmai $200,000 na’e ‘esitimeti.  Ko e ‘esitimeti ki he pa’anga humai na’e fu’u lahi pe he ko e ‘atita ia ‘o e kotoa ‘o e ngaahi potungaue mo e ngaahi poloseki fakalakalaka ‘oku ‘ikai totongi ia ‘o lau ko e tokoni pe ‘a e Pule’anga.

Fakatātā 2:  ‘Okuˊne ‘omi ‘a e fakafehoanaki ‘o e pa’anga hūmai ‘esitimetiˊ mo e pa’anga hūmai totonu ki he ta’u ‘e nima (5) kuohili.

Pa’anga hūatu

Ko e ngaahi fakamole ‘a e ‘Ofisi na’e $1,699,378 na’e si’isi’i ‘aki ‘a e $260,223 mei he ‘esitimeti pa’anga fakamole ‘a e potungāue. ‘Oku ‘oatu ‘e he fakatātā 3 ‘a e fakafehoanaki ‘a e pa’anga fakamole ‘a e potungāue mei he 2011/12 – 2015/16.

 Fakatātā 3: Pa’anga hūatu ‘esitimeti vs pa’anga hūatu totonu

1.5  Ko e fakamatala pa’anga ‘a e ‘Ofisi ‘o e ‘Atita Seniale ki he 2015/16.[1]

[1] Ko e fakamatala pa’anga ‘a e ‘Ofisi ‘o e ‘Atita Seniale (TOAG) ki he 2015-16  na‘e ‘atita’I ia ‘e he ‘atita mavahe ‘i Tisema 2016.